رامی؛ از گیاهی ساده تا میراث فرهنگی ژاپن
دیشب مستندی دربارهٔ یکی از هنرهای سنتی ژاپن دیدم که مرا بسیار تحت تأثیر قرار داد؛ هنری که همهچیز در آن از یک گیاه آغاز میشود: رامی.
رامی، که در ژاپن با نام کاراموشی (Karamushi) و نیز «چوما» شناخته میشود، گیاهی چندساله از خانوادهٔ گزنه است. از الیاف ساقهٔ این گیاه پارچهای سبک، ظریف، محکم و بسیار خنک تولید میشود؛ پارچهای که بهویژه برای پوشاک تابستانی مناسب است، زیرا تنفسپذیری و توانایی جذب و انتقال رطوبت بالایی دارد.
اما چیزی که رامی را برای من شگفتانگیز کرد، خودِ گیاه نبود؛ فرایندی بود که انسان طی نسلها برای تبدیل آن به نخ و پارچه آموخته است.
از ساقهٔ گیاه تا نخ
بعد از برداشت گیاه، ساقهها آماده میشوند تا الیاف از آنها جدا شود. بخش بیرونی ساقه کنار زده میشود و الیاف استخراجشده باید با دقت فراوان تمیز و آماده شوند.
در این مرحله، کار کاملاً سنتی و بر پایهٔ مهارت دستی است. الیاف را به رشتههای بسیار باریک تقسیم میکنند؛ کاری که به صبر و مهارت زیادی نیاز دارد. در فنون سنتی رامی در ژاپن، حتی از ناخن برای شکافتن الیاف و تبدیل آنها به رشتههای ظریف استفاده میشود. سپس این رشتهها به هم تابیده میشوند تا نخ شکل بگیرد. یونسکو نیز در توضیح این هنر به همین مرحلهٔ جدا کردن الیاف با ناخن و تابیدن آنها برای ساخت نخ اشاره کرده است.
در مستندی که دیدم، بخش دیگری از این فرایند نیز بسیار چشمگیر بود: رشتههای آمادهشده را دستهدسته میکردند و برای خشک شدن در معرض هوا و نور خورشید آویزان میکردند. گفته میشد که همین مرحلهٔ خشک شدن نیز حدود یک هفته زمان میبرد.
بعد از آماده شدن الیاف، کار تازه به مرحلهٔ نخسازی میرسد؛ رشتههای باریک به یکدیگر متصل و تابیده میشوند و نخ آمادهٔ بافت میشود. در روش سنتی، این نخ بهصورت دستی تهیه میشود و سپس روی دار یا دستگاه بافندگی سنتی، تار و پود در هم میروند تا پارچه شکل بگیرد. در برخی شیوههای سنتی ژاپنی، حتی طرح و رنگ نیز پیش از بافت به نخها منتقل میشود.
پارچهای که برای تابستان ساخته شده است
شاید یکی از زیباترین ویژگیهای پارچهٔ رامی، احساس خنکی آن باشد. الیاف رامی به دلیل ساختارشان، تنفسپذیر، جاذب رطوبت و سریعخشکشوندهاند و پارچهٔ حاصل، سبک و خنک است.
طبق آنچه در مستند دیدم، در گذشته این پارچه به دلیل زمان و مهارت فراوانی که تولیدش میطلبید، کالایی گرانقیمت بوده و عمدتاً طبقات ثروتمند از آن استفاده میکردند. یونسکو نیز پارچههای رامیِ اوجیا چیجیمی و اچیگو جوفو را پارچههایی سبک و باکیفیت معرفی میکند که برای تابستان گرم و مرطوب ژاپن مناسباند.
وقتی در مستند دیدم زنان سالخوردهای که سالها این هنر را آموختهاند، در کنار شاگردان جوانتر مشغول کار و آموزش بودند، بیشتر متوجه شدم که ارزش این پارچه فقط در مادهٔ اولیهٔ آن نیست؛ این پارچه حاصل زمان، مهارت، صبر و حافظهٔ یک نسل است.
رامی؛ هنری که یونسکو ثبت کرد
خودِ گیاه رامی در فهرست یونسکو ثبت نشده است. آنچه به ثبت رسیده، فنون سنتی ساخت پارچهٔ رامی در منطقهٔ اوونوما در استان نیگاتا است؛ هنری که با نام Ojiya-chijimi و Echigo-jofu شناخته میشود و در سال ۲۰۰۹ در فهرست نمایندهٔ میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد. یونسکو این سنت را مجموعهای از مهارتهای نسلبهنسل میداند که در آن الیاف رامی به نخ تبدیل و سپس به پارچه بافته میشوند.
این ثبت، در حقیقت ثبت یک دانش و مهارت انسانی است؛ دانشی دربارهٔ اینکه چگونه از یک گیاه، با استفاده از دست و ابزارهای ساده، مادهای برای پوشیدن بسازیم و این دانش را از نسلی به نسل دیگر منتقل کنیم.
پشت تار و پود این پارچه، گیاه، دست انسان، زمان، طبیعت و دانشی که نسلها حفظ شده است قرار دارد؛ و شاید همین است که یک تکه پارچهٔ ساده را به بخشی از میراث فرهنگی یک ملت تبدیل میکند.
مریم سلیمانی