رابرت گرین؛ از قدرت تا تجربهٔ امر والا
نگاهی به نویسنده و کتاب تازه‌اش، The Law of the Sublime
رابرت گرین (Robert Greene)، نویسندهٔ آمریکایی، بیشتر با کتاب‌هایی دربارهٔ قدرت، نفوذ، راهبرد و شناخت رفتار انسان شناخته می‌شود. نخستین کتاب مشهور او، The 48 Laws of Power (۴۸ قانون قدرت)، در سال ۱۹۹۸ منتشر شد. پس از آن کتاب‌هایی مانند The Art of Seduction (هنر اغواگری، ۲۰۰۱)، The 33 Strategies of War (۳۳ استراتژی جنگ، ۲۰۰۶)، The 50th Law (قانون پنجاهم، ۲۰۰۹)، Mastery (تسلط، ۲۰۱۲) و The Laws of Human Nature (قوانین طبیعت انسان، ۲۰۱۸) را نوشت.
نگاهی به مسیر آثار او نشان می‌دهد که گرین در سال‌های نخست بیشتر به سازوکار قدرت، نفوذ بر دیگران و شناخت رفتارهای اجتماعی می‌پرداخت. به‌تدریج، موضوع شناخت انسان و انگیزه‌های پنهان او در آثارش پررنگ‌تر شد. اکنون در کتاب تازه‌اش، The Law of the Sublime، از موضوعی متفاوت سخن می‌گوید: تجربهٔ عظمت و شگفتی جهان و بیرون آمدن از محدودهٔ تنگ افکار و عادت‌های روزمره.
این کتاب در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ از سوی انتشارات وایکینگ منتشر می‌شود.
امر والا چیست؟
گرین از مفهومی به نام The Sublime صحبت می‌کند که در فلسفه و زیبایی‌شناسی سابقه‌ای طولانی دارد. تلفظ آن «ساب‌لایم» است و ترجمهٔ آن به فارسی می‌تواند «امر والا»، «تجربهٔ متعالی» یا «شکوه فراتر از تجربهٔ معمول» باشد.
منظورش لحظه‌هایی است که انسان از محدودهٔ ادراک روزمره و عادت‌های ذهنی خود بیرون می‌آید و با چیزی بزرگ‌تر از دنیای همیشگی‌اش روبه‌رو می‌شود؛ تجربه‌ای که گاهی با شگفتی، هیجان و حتی اندکی ترس همراه است.
از نگاه او، ما معمولاً در یک دایرهٔ تکراری زندگی می‌کنیم: همان افکار و نگرانی‌های همیشگی، همان برداشت‌های آشنا از آدم‌ها و محیط، همان عادت‌ها و واکنش‌های تکراری و مشغول بودن بیش از اندازه به خود و قضاوت دیگران. در نتیجه، با اینکه زندگی پر از شگفتی است، کمتر آن را واقعاً تجربه می‌کنیم.
گرین می‌گوید لحظه‌های امر والا زمانی اتفاق می‌افتند که از این دایره بیرون می‌رویم و با چیزی مواجه می‌شویم که نگاه معمول ما را به هم می‌زند؛ چیزی که نمی‌توانیم به‌سادگی در قالب تجربه‌های قبلی خود قرارش دهیم.
زمان مرده و فراموشیِ شگفتی
یکی از مفاهیمی که گرین در توضیح وضعیت زندگی امروز مطرح می‌کند، Dead Time یا «زمان مرده» است. منظور او زمانی است که در آن زندگی را به واحدهای ساعت و دقیقه و برنامه‌ها و وظایف تقسیم می‌کنیم. مدام به کار بعدی، قرار بعدی و کاری که باید تا پایان روز انجام دهیم فکر می‌کنیم. زمان می‌گذرد، اما کمتر متوجه خودِ گذر زندگی هستیم.
او این وضعیت را با تجربهٔ کودکی مقایسه می‌کند. کودک جهان را برای نخستین بار می‌بیند؛ هر چیز می‌تواند برایش تازه و شگفت‌انگیز باشد. نگاهش هنوز در چارچوب عادت‌ها و دانسته‌های تثبیت‌شده گرفتار نشده است. اما با بزرگ‌تر شدن، بسیاری از چیزها برای ما عادی می‌شوند. دیگر به آن‌ها با کنجکاوی نگاه نمی‌کنیم و ذهنمان بیشتر درگیر دسته‌بندی، قضاوت و پیش‌بینی است.
از نظر گرین، بازگشت به نگاه کودکانه به معنای کودک شدن یا نادیده گرفتن تجربه‌های زندگی نیست؛ منظور، دوباره زنده کردن همان گشودگی و کنجکاوی در برابر جهان است.
ذهن ما چه چیزهایی را نمی‌بیند؟
یکی دیگر از محورهای کتاب، نقش مغز و دستگاه حسی در تجربهٔ جهان است. مغز ما در هر لحظه با حجم عظیمی از اطلاعات روبه‌رو می‌شود، اما همهٔ آن‌ها را به سطح آگاهی نمی‌آورد. بسیاری از اطلاعات به دلیل عادت‌ها، انتظارات و الگوهای ذهنی فیلتر می‌شوند.
برای همین ممکن است بارها از مسیری عبور کنیم، اما جزئیات آن را نبینیم؛ صدای پرندگان را بشنویم، بی‌آنکه به آن توجه کنیم؛ یا از کنار درختی بگذریم که هر روز در برابر چشم ماست، بی‌آنکه شکل برگ‌ها و تغییراتش را تماشا کنیم.
گرین بر اهمیت توجه و مشاهدهٔ دقیق تأکید می‌کند. قرار نیست جهان برای تجربهٔ شگفتی حتماً تغییر کند؛ گاهی این ما هستیم که باید شیوهٔ دیدنمان را تغییر دهیم. وقتی از افکار تکراری فاصله می‌گیریم و حواسمان را به محیط اطراف می‌سپاریم، ممکن است چیزهایی را کشف کنیم که همیشه در دسترس ما بوده‌اند، اما از کنارشان گذشته‌ایم.
هوش حسی و ارتباط با طبیعت؛ داستان درسو اوزولا و ببر
گرین برای توضیح اهمیت حواس و ارتباط انسان با طبیعت، به داستانی از زندگی درسو اوزولا اشاره می‌کند.
درسو اوزولا راهنمایی بومی بود که در سفرهای ولادیمیر آرسنیف، جغرافی‌دان و کاشف روس، در جنگل‌های تایگای سیبری همراه او می‌شد. درسو شناختی عمیق از طبیعت داشت؛ می‌توانست از روی نشانه‌های کوچک، وضعیت هوا را تشخیص دهد، رفتار جانوران را بفهمد و تغییرات محیط را پیش‌بینی کند.
در یکی از سفرها، آن‌ها با ببری روبه‌رو می‌شوند. آرسنیف که از حضور ببر می‌ترسد، اسلحه‌اش را برمی‌دارد تا به او شلیک کند. اما درسو مانعش می‌شود. جلو می‌رود و ببر را «آمبا» صدا می‌زند. با او حرف می‌زند و به او می‌فهماند که می‌دانند این جنگل قلمرو اوست و قصد آسیب رساندن به او را ندارند. سرانجام ببر دور می‌شود.
این داستان برای گرین نمونه‌ای از نوعی هوش حسی و ارتباط با محیط است؛ توانایی‌ای که در آن انسان فقط طبیعت را تماشا نمی‌کند، بلکه با دقت به نشانه‌های آن توجه دارد و خود را جدا از جهان زندهٔ اطرافش نمی‌بیند.
البته منظور این نیست که انسان باید رفتار حیوانات را مانند انسان تفسیر کند یا با هر جانوری چنین مواجهه‌ای داشته باشد. نکته، توجه به جهان موجودات دیگر و پذیرفتن این واقعیت است که ما تنها شکل حیات در این جهان نیستیم.
عشق؛ بیرون آمدن از دایرهٔ خود
گرین عشق را یکی دیگر از راه‌های تجربهٔ امر والا می‌داند. در نگاه او، انسان معمولاً جهان را از دریچهٔ نیازها، خواسته‌ها و نگرانی‌های خودش می‌بیند. حتی در رابطه با دیگران ممکن است بیش از آنکه خودِ آن‌ها را ببینیم، تصویری را ببینیم که ذهنمان از آن‌ها ساخته است.
عشق می‌تواند این وضعیت را تغییر دهد. وقتی واقعاً به دیگری توجه می‌کنیم، با دنیایی روبه‌رو می‌شویم که مستقل از ما وجود دارد؛ انسانی با احساسات، تجربه‌ها، ترس‌ها و خواسته‌های خودش.
در چنین رابطه‌ای، فرد ناچار می‌شود از مرکزیت خود فاصله بگیرد و دیگری را همان‌طور که هست ببیند. این تجربه می‌تواند مرزهای خودمحوری را گسترش دهد و ما را با بخش‌هایی از زندگی آشنا کند که پیش از آن کمتر به آن‌ها توجه داشته‌ایم.
دایمون؛ نیروی درونی و مسیر شخصی
یکی دیگر از مفاهیم کتاب، Daemon یا «دایمون» است. این واژه در سنت‌های فکری و فلسفی قدیم معانی گوناگونی داشته و در اینجا می‌توان آن را به نیروی درونی، استعداد یا کشش عمیقی تعبیر کرد که انسان را به سوی مسیر خاصی در زندگی هدایت می‌کند.
گرین به آن بخشی از وجود انسان توجه دارد که ممکن است زیر فشار انتظارات اجتماعی، ترس‌ها و عادت‌ها نادیده گرفته شود؛ همان علاقه یا نیرویی که از کودکی نشانه‌هایی از آن در ما وجود داشته و می‌تواند در انتخاب مسیر زندگی و شکوفایی توانایی‌هایمان نقش داشته باشد.
این مفهوم را نباید با یک صدای جادویی یا نیرویی بیرون از انسان اشتباه گرفت. بیشتر به کشف آن بخش از وجود مربوط است که به ما احساس زنده بودن و معنا می‌دهد.
هنر، تاریخ و آگاهی از مرگ
گرین برای توضیح تجربهٔ امر والا به هنر، تاریخ و مرگ نیز می‌پردازد. مواجهه با یک اثر هنری، شنیدن موسیقی، مطالعهٔ تاریخ یا اندیشیدن به سرنوشت انسان‌ها می‌تواند ما را از محدودهٔ تجربهٔ شخصی و روزمره بیرون ببرد.
هنر گاهی چیزی را در ما بیدار می‌کند که به‌سادگی نمی‌توانیم برایش کلمه پیدا کنیم. ممکن است در برابر یک نقاشی یا قطعهٔ موسیقی، احساسی داشته باشیم که از توضیح منطقی آن ناتوان باشیم؛ بااین‌حال، آن تجربه برایمان واقعی و اثرگذار است.
تاریخ نیز ما را با زندگی انسان‌هایی روبه‌رو می‌کند که در زمان‌ها و شرایطی بسیار متفاوت از ما زیسته‌اند. از خلال روایت آن‌ها، می‌توانیم محدودیت نگاه خودمان را بهتر ببینیم.
مرگ هم یکی از دریچه‌های مهم این تجربه است. آگاهی از فناپذیری می‌تواند توجه ما را به ارزش و شگفتی زنده بودن برگرداند. این به معنای زیبا یا ضروری دانستن رنج و مرگ نیست؛ بلکه به معنای دیدن زندگی در پرتو محدود بودن فرصت آن است.
دوازده دریچه برای تجربهٔ امر والا
گرین در گفت‌وگوهایش از دوازده دریچه یا محور برای نزدیک شدن به تجربهٔ امر والا نام می‌برد. این دسته‌بندی‌ها راه‌هایی برای نگاه کردن به جهان و عبور از محدودهٔ ادراک معمول هستند:
۱. کیهانی (Cosmic): اندیشیدن به جهان هستی، عظمت کیهان و جایگاه کوچک انسان در آن.
۲. زیستی (Biological): توجه به شگفتی حیات، بدن انسان و فرایندهایی که امکان زنده بودن را فراهم می‌کنند.
۳. پاگانی (Pagan): بازنگری در نگاه سنت‌های پیشامدرن به طبیعت، نیروهای حیات و پیوند انسان با جهان طبیعی.
۴. کودکی (Childhood): بازگشت به کنجکاوی و گشودگی کودکانه در برابر تجربه‌های تازه.
۵. عصبی (Neural): شناخت مغز، حواس و شیوه‌هایی که ذهن از طریق آن‌ها جهان را دریافت و تفسیر می‌کند.
۶. میان‌گونه‌ای (Interspecies): توجه به دیگر گونه‌های زنده و تلاش برای درک جهان فراتر از تجربهٔ انسانی.
۷. عشق (Love): عبور از خودمحوری و برقراری ارتباط عمیق‌تر با انسان دیگر.
۸. تاریخی (Historical): مواجهه با گذشته و تجربه‌های انسان‌ها در دوره‌ها و شرایط متفاوت.
۹. دایمون (Daemon): کشف نیروی درونی، استعداد و کشش شخصی که می‌تواند مسیر زندگی را هدایت کند.
۱۰. زیبایی‌شناختی (Aesthetic): تجربهٔ شگفتی از طریق هنر، موسیقی و زیبایی.
۱۱. پویایی (Dynamical): توجه به نیروهای متغیر و حرکت‌هایی که در زندگی و جهان جریان دارند.
۱۲. مرگ (Death): مواجهه با فناپذیری و آگاهی از محدود بودن فرصت زندگی.
این دوازده محور نشان می‌دهند که گرین امر والا را فقط در تجربه‌های خارق‌العاده، سفرهای دوردست یا مواجهه با پدیده‌های عظیم جست‌وجو نمی‌کند. طبیعت، هنر، عشق، تاریخ، شناخت بدن و حتی آگاهی از مرگ می‌توانند دریچه‌هایی برای خروج از دایرهٔ ذهنی روزمره باشند.
سکته؛ تجربه‌ای که نگاه گرین را دگرگون کرد
علاقهٔ رابرت گرین به مفهوم امر والا به سال‌ها پیش از سکتهٔ مغزی‌اش برمی‌گردد. او در گفت‌وگویی توضیح داده که حدود سال ۲۰۰۰، پس از خواندن کتابی دانشگاهی دربارهٔ ادبیات امر والا، به این موضوع علاقه‌مند شد. ایدهٔ نوشتن کتاب مدت‌ها در ذهنش بود و حتی تصور می‌کرد برای تحقیق دربارهٔ آن باید به مکان‌های دوردستی مانند جنگل آمازون و کوهستان سفر کند.
اما در سال ۲۰۱۸، زمانی که در حال رانندگی بود، دچار سکتهٔ مغزی شد. به گفتهٔ خودش، لخته‌ای در سمت راست گردنش جریان خون به مغزش را مختل کرده بود و اگر آمبولانس به‌موقع نمی‌رسید، ممکن بود جانش را از دست بدهد. این اتفاق محدودیت‌های جسمی جدی برای او به همراه داشت؛ سمت چپ بدنش آسیب دید، دست چپش توانایی پیشین را نداشت و حتی راه رفتن برایش دشوار شد.
او که عادت داشت دست‌نوشته‌هایش را تایپ و ویرایش کند، ناچار شد بخش بزرگی از کتاب تازه‌اش را با دست بنویسد. این کار فرایندی طولانی و دشوار بود و حدود هفت سال از او زمان گرفت.
تجربهٔ نزدیک شدن به مرگ، نگاه او را به زندگی تغییر داد. گرین در گفت‌وگوهایش از احساسی حرف می‌زند که پس از سکته در بیمارستان تجربه کرده بود؛ وقتی از پنجره به آسمان، ابرها و پرندگان نگاه می‌کرد، همه‌چیز برایش تازه و شگفت‌انگیز به نظر می‌رسید، انگار جهان را برای نخستین بار می‌دید.
پس از آن، محدودیت‌های جسمی و ناتوانی در رفتن به سفرهای طولانی برایش دشوار بود. اما به‌تدریج متوجه شد برای تجربهٔ عظمت جهان لازم نیست حتماً به آمازون یا بیابان گُبی برود. حیاط کوچک خانه‌اش، با پروانه‌ها، مرغ‌های مگس‌خوار و دیگر موجودات زنده، می‌توانست همان جهان شگفت‌انگیزی باشد که در جست‌وجویش بود.
او در یکی از گفت‌وگوهایش از این تجربه با جمله‌ای ساده یاد می‌کند: «این آمازون من است.»
به این ترتیب، موضوعی که سال‌ها به‌عنوان یک علاقهٔ فکری و فلسفی در ذهنش وجود داشت، پس از سکته به تجربه‌ای شخصی تبدیل شد. او دریافت که امر والا همیشه در مکان‌های دور و اتفاق‌های خارق‌العاده پنهان نیست؛ گاهی در جزئیات کوچک زندگی و در شیوهٔ نگاه کردن ما به جهان حضور دارد.
از قدرت تا تجربهٔ زندگی
اگر آثار پیشین گرین را در کنار کتاب تازه‌اش قرار دهیم، با تفاوت جالبی روبه‌رو می‌شویم. او در کتاب‌های نخست بیشتر به شناخت قدرت، راهبردهای نفوذ و رفتار انسان در مناسبات اجتماعی می‌پرداخت. در آثار بعدی، شناخت طبیعت انسان و انگیزه‌های درونی اهمیت بیشتری پیدا کرد. حالا در The Law of the Sublime توجه او به تجربهٔ زنده بودن، ارتباط با جهان و عبور از خودمحوری معطوف شده است.
البته نمی‌توان گفت این تغییر صرفاً نتیجهٔ سکته بوده؛ علاقهٔ او به امر والا از حدود دو دهه پیش از آن آغاز شده بود. اما تجربهٔ سکته و مواجهه با امکان مرگ، این علاقه را از یک موضوع پژوهشی به مسئله‌ای عمیقاً شخصی تبدیل کرد.
شاید یکی از مهم‌ترین نکته‌های کتاب همین باشد: برای دیدن شگفتی‌های زندگی همیشه لازم نیست اتفاق بزرگی رخ دهد. گاهی باید از دایرهٔ افکار تکراری بیرون بیاییم و به چیزی توجه کنیم که هر روز در کنارمان حضور دارد.
برداشت من
ارتباط من با تفکر این نویسنده از این بابت شکل گرفت که در بسیاری از گفتارهایش، مفهومی را که بیان می‌کرد لمس می‌کردم. خیلی از حرف‌ها گفتنشان سخت است؛ باید با مثال آن‌ها را توضیح داد. گفته‌های آقای گرین هم از همین جنس بودند.
البته قرار نیست با همهٔ حرف‌ها و باورهای او هم‌سو شویم. من از هر کسی، هر نکته‌ای را که برایم مفید باشد برداشت می‌کنم؛ حتی اگر خود آن شخص به آن عمل نکرده باشد.
این هم یک‌جور روش است.
«آینده از آنِ کسانی است که مهارت‌های بیشتری می‌آموزند و آن‌ها را به شیوه‌هایی خلاقانه با یکدیگر ترکیب می‌کنند.»
— رابرت گرین، کتاب تسلط، ۲۰۱۲.
مریم سلیمانی
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
معرفی رسمی کتاب و مشخصات انتشار در وب‌سایت ناشر: The Law of the Sublime – Penguin Random House
گفت‌وگوی رابرت گرین با آندره دوکوم دربارهٔ دوازده دریچه، سکته و تجربهٔ امر والا: The 12 Doorways to the Sublime – Know Thyself
گفت‌وگوی رابرت گرین با اندرو هیوبرمن دربارهٔ امر والا و داستان درسو اوزولا: Access the Sublime & Live Your Best Life – Huberman Lab
فهرست کتاب‌های رابرت گرین در وب‌سایت رسمی او: Robert Greene – Books