فوچیک در زندان
اثر: یادداشتهایی از طناب دار
نویسنده: Julius Fučík
محل نگارش: پراگ، پیش از انتقال به زندانهای آلمان
سال اعدام: ۱۹۴۳، برلین
محل انتشار نخستین: چکسلواکی
✒️ دربارهٔ اثر
این نوشتهها میان «شهادت» و «خوداندیشی» در نوساناند. فوچیک در دل زندان، بازجوییها، مقاومت ضدنازی، چهرهٔ زندانیان و حتی زندانبانان را با نگاهی دراماتیک و احساسی روایت میکند. او ویرانیهای ناشی از نازیسم را با آگاهی کامل میبیند و در متن، کمونیسم را آیندهٔ ممکن بشریت میداند.
این کتاب فقط گزارش شکنجه نیست؛
تلاشی است برای حفظ کرامت انسانی در لحظهای که مرگ نزدیک است.
📜 چگونگی گردآوری و انتشار
فوچیک نوشتههایش را روی کاغذ سیگار مینوشت، آنها را لوله میکرد و پنهانی به نگهبانی به نام آدولف کولینسکی میسپرد. در مجموع ۱۶۷ رول از زندان خارج شد و در شیشهای دفن شد.
پس از جنگ، همسرش گوستا فوچیکووا با همکاری منتقد ادبی کمونیست، لادیسلاو استول، آنها را گردآوری و منتشر کرد.
در چاپ نخست، بخشهایی حذف شد؛ قسمتهایی که فوچیک از «بازی سطح بالا» با گشتاپو و شیوهٔ بازجوییهایش گفته بود. همین حذفها بعدها شایعاتی دربارهٔ همکاری او با گشتاپو ایجاد کرد.
اما نسخهٔ انتقادی کامل که در سال ۱۹۹۵ منتشر شد، این اتهامها را رد کرد. در سال ۱۹۹۰ نیز مؤسسهٔ جرمشناسی پراگ اصالت دستنوشته را تأیید کرد و اعلام نمود هیچیک از برگها دستکاری نشده است.
اکنون نسخهٔ خطی تحت نگهداری موزه جنبش کارگری جمهوری چک است و از سال ۲۰۱۴ به موزه ملی امانت داده شده است.
📚 نگاه انتقادی
پتر اشتاینر، استاد مطالعات اسلاوی دانشگاه پنسیلوانیا، این متن را نه یک گزارش تاریخی، بلکه «رمانس» میداند. او فوچیک را به احساساتگرایی متهم میکند و معتقد است نویسنده آگاهانه از جهان آنگونه که هست فاصله میگیرد تا خود را بهعنوان چهرهای نجاتدهنده تصویر کند.
✍️ نوشتن، حافظهٔ تاریخ است
نوشتن فقط ثبت یک واقعه نیست؛
نوشتن، ایستادن در برابر فراموشی است.
آنچه فوچیک در زندان نوشت، نشان میدهد کلمه میتواند از دیوار، از طناب دار، از مرگ عبور کند. این تأثیر نویسنده در تاریخ است.
نوشتهها حتی اگر بسوزند، حتی اگر کتابخانهها ویران شوند، در سینهٔ کسانی که آن را خواندهاند زنده میمانند. حافظهٔ انسانی خاکی نیست که با آتش نابود شود.
چنانکه در یورش مغولان به ایران، در جریان حملهٔ Mongol invasion of Khwarazmian Empire، بسیاری از کتابها سوخت و گفتهاند کتابها را به رودخانهها ریختند و آب تیره شد؛
اما اندیشه از میان نرفت.
دانش روایت شد.
تاریخ از زبان به زبان منتقل شد.
حافظهٔ جمعی ریشهای عمیقتر از کاغذ دارد.
وقایع نسل به نسل روایت میشوند.
رنجها، امیدها، مقاومتها — همه در لایههای ناپیدای فرهنگ باقی میمانند.
مریم سلیمانی
منبع
Mongol invasion of the Khwarazmian Empire
مدخل دانشنامهای در Encyclopaedia Britannica
https://www.britannica.com/event/Mongol-invasion-of-the-Khwarazmian-Empire
Julius Fučík، زندگینامه و شرح دستگیری و اعدام، Encyclopaedia Britannica
https://www.britannica.com/biography/Julius-Fucik