مانیفست چیست؟ شعر حجم چیست؟
اگر به مطالعهٔ شعر معاصر ایران علاقهمند باشید، احتمالاً با دو اصطلاح «مانیفست» و «شعر حجم» روبهرو شدهاید. این دو واژه گاهی در کنار هم به کار میروند، اما معنای یکسانی ندارند. آشنایی با آنها، به درک بهتر یکی از جریانهای مهم شعر معاصر کمک میکند.
مانیفست چیست؟
«مانیفست» (Manifesto) به معنای بیانیه است.
مانیفست، متنی نظری است که در آن یک نویسنده، شاعر، هنرمند یا گروهی از هنرمندان، اندیشهها، اصول و اهداف خود را بیان میکنند. هدف از نوشتن مانیفست، معرفی یک نگاه یا یک جریان فکری و هنری است.
مانیفست فقط به ادبیات محدود نمیشود و در حوزههای گوناگونی مانند هنر، فلسفه، معماری و سیاست نیز به کار میرود. به بیان ساده، مانیفست نقشهٔ فکری یک جریان است، نه خودِ آن اثر هنری.
شعر حجم چیست؟
شعر حجم یکی از جریانهای شعر معاصر ایران است که در اواخر دههٔ ۱۳۴۰ با نام یدالله رؤیایی شناخته شد.
از نگاه رؤیایی، شعر تنها وسیلهای برای روایت یا توصیف جهان نیست، بلکه باید جهانی تازه بیافریند؛ جهانی که خواننده آن را تجربه کند. در این دیدگاه، واژهها فقط حامل معنا نیستند، بلکه در کنار یکدیگر فضایی ذهنی و شاعرانه میسازند؛ فضایی که رؤیایی آن را «حجم» مینامد.
به همین دلیل، شعر حجم را نمیتوان یک قالب شعری دانست. شعر حجم بیش از آنکه به وزن، قافیه یا روایت تکیه داشته باشد، بر تجربهٔ شاعرانه، تصویر، زبان و کشف معنا استوار است.
تفاوت مانیفست و شعر حجم
به زبان ساده، مانیفست یک متن نظری است که اصول یک جریان را توضیح میدهد؛ اما شعر حجم خودِ آن جریان ادبی است که بر پایهٔ آن اندیشهها شکل گرفته است.
بنابراین، مانیفست و شعر حجم دو مفهوم متفاوتاند؛ هرچند میان آنها ارتباط وجود دارد.
سخن پایانی
دربارهٔ شعر حجم، دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. برخی آن را یکی از مهمترین جریانهای شعر معاصر فارسی میدانند و برخی نیز نقدهایی بر آن وارد کردهاند. این اختلاف نظرها بخشی از تاریخ نقد ادبی است.
با این همه، شاید در نهایت مهمترین داور، خودِ شعر باشد. نظریهها و اصطلاحات میتوانند راهی برای نزدیک شدن به یک اثر ادبی باشند، اما جای تجربهٔ خواندن شعر را نمیگیرند.
به گمان من، شعر خودش را معنا میکند؛ بنابراین هیچ اصطلاحی جای خودِ شعر را نمیگیرد. این البته یک برداشت شخصی است، نه یک حکم قطعی در نقد ادبی.
مریم سلیمانی