دماوند در اساطیر ایران
کوه دماوند، بلندترین قلهٔ ایران، در فرهنگ و اساطیر ایرانی جایگاهی فراتر از یک پدیدهٔ طبیعی دارد. نام این کوه بیش از هر چیز با داستان ضحاک گره خورده است؛ روایتی که در شاهنامه و متون پهلوی آمده، اما هر یک ادامهای متفاوت برای آن نقل میکنند.
دماوند در شاهنامه
در شاهنامه، پس از آنکه فریدون بر ضحاک چیره میشود، قصد میکند او را از میان بردارد؛ اما سروش بر او آشکار میشود و فرمان میدهد که ضحاک را نکشد، بلکه او را به کوه دماوند ببرد و در آنجا به بند کشد.
فردوسی میسراید:
بیامد هم آن گه خجسته سروش
به خوبی یکی راز گفتش به گوشکه این بسته را تا دماوند کوه
ببر همچنان تازیان بیگروهمبر جز کسی را که نگزیردت
به هنگام سختی به بر گیردتبیآورد ضحاک را چون نوند
به کوه دماوند کردش به بند
سپس فردوسی روایت میکند که فریدون ضحاک را در غاری در دل دماوند جای میدهد و با میخهای آهنین او را استوار میبندد:
به کوه اندرون تنگ جایش گزید
نگه کرد غاری، بنش ناپدیدبیآورد مسمارهای گران
به جایی که مغزش نبود اندرانفرو بست دستش بر آن کوه باز
بدان تا بماند به سختی دراز
شاهنامه پس از این رویداد، داستان ضحاک را ادامه نمیدهد و از سرنوشت او سخن دیگری به میان نمیآورد.
دماوند در متون پهلوی
روایت ضحاک تنها به شاهنامه محدود نمیشود. در متون پهلوی، بهویژه بندهش، این داستان ادامه مییابد. بندهش از مهمترین آثار پهلوی و منابع اصلی اسطورهشناسی و جهانشناسی ایران باستان است که بر پایهٔ سنت دینی زرتشتی، به آفرینش جهان، ساختار کیهان و سرنوشت آن میپردازد.
بر پایهٔ بندهش، ضحاک تا روزگار فرجامین در بند دماوند باقی میماند. سپس از بند رها میشود و بار دیگر جهان را دچار آشوب میکند. در آن هنگام، گرشاسپ، پهلوان بزرگ اساطیر ایران، برمیخیزد و او را از میان برمیدارد. این روایت بخشی از جهانبینی زرتشتی دربارهٔ فرجام آفرینش و پیروزی نهایی نیکی بر بدی است.
دماوند؛ کوه اسطوره
دماوند تنها به سبب داستان ضحاک در حافظهٔ فرهنگی ایرانیان ماندگار نشده است. در متون پهلوی از این کوه نیز یاد شده و در بندهش، رود هَرَهَز (هراز) از دماوند سرچشمه میگیرد. همچنین در سدههای بعد، دماوند الهامبخش شاعران بزرگی چون ملکالشعرای بهار شد و در ادبیات فارسی به نمادی از استواری، شکوه و پایداری بدل گشت.
بدینسان، دماوند در اساطیر ایران تنها بلندترین قلهٔ این سرزمین نیست؛ بلکه کوهی است که نام آن با یکی از ماندگارترین روایتهای حماسی و اسطورهای ایران درآمیخته و قرنها در حافظهٔ تاریخی و ادبی ایرانیان زنده مانده است.
مریم سلیمانی