جوهاتسو: آدم‌هایی که «تبخیر» می‌شوند
چرا دنبال ریشهٔ واژه‌ها می‌روم
همیشه کنجکاو بوده‌ام که یک واژه از کجا آمده و چه معنایی دارد، چه ایرانی باشد چه خارجی. معنای واژه برایم مهم است. امروز با پیشرفت علم و ترجمه می‌توانیم به معنای واژه‌های زبان‌های دیگر هم برسیم، حتی اگر هیچ‌وقت در زندگی روزمره‌مان به کارشان نبریم. گاهی هم می‌فهمیم چیزی را خودمان زندگی کرده‌ایم، فقط اسمش چیز دیگری بوده است.
جوهاتسو یعنی چه؟
جوهاتسو (蒸発) در ژاپنی به معنای «تبخیر» است. در زبان روزمره دربارهٔ آب می‌گویند که زیر گرما بخار می‌شود. ولی کاربرد استعاری‌اش دربارهٔ آدم‌هاست: کسانی که عمداً از زندگی‌شان ناپدید می‌شوند و پیوندشان را با کار، خانواده و دوستان قطع می‌کنند.
پس جوهاتسو دقیقاً به معنای «خواستن مرگ» یا «نابود شدن از دنیا» نیست. معنایش دور شدن از زندگی قبلی و گم شدن از نگاه دیگران است.
چرا آدم‌ها ناپدید می‌شوند؟
دلیل‌ها متفاوت است: بدهی و قمار، خشونت خانگی، فشار خانواده، اعتیاد، افسردگی، میل به تنها بودن، یا شرمِ شغل از دست رفته، طلاق و حتی شکست در امتحان. در فرهنگی که شکست و آبروریزی بار اجتماعی سنگینی دارد، ناپدید شدن گاهی آسان‌تر از رو به رو شدن به نظر می‌رسد.
ریشهٔ تاریخی و واژه‌های هم‌خانواده
از دوران فئودالی، ناپدید شدن با چشمه‌های آب گرم نزدیک کوه فوجی پیوند داشت؛ جایی که مردم می‌رفتند تا گذشته‌شان را پشت سر بگذارند و جای دیگری دوباره ظاهر شوند. استعارهٔ «تبخیر» از همین‌جا آمده است. واژهٔ دیگری هم هست: «یونیگه» (夜逃げ) یعنی «فرار در شب»، چون گاهی خانواده‌ها یک شبه گم می‌شوند.
«شب‌جابه‌جاکن‌ها» و آمار
در ژاپن شرکت‌هایی هستند که کارشان کمک به ناپدید شدن بی‌ردپاست. این پدیده از دههٔ ۱۹۶۰ دیده شد و در دههٔ ۱۹۹۰، همزمان با بحران بدهی، شدت گرفت. ژورنالیست فرانسوی لِنا موژه برآورد کرده که سالی حدود صد هزار نفر ناپدید می‌شوند. آمار رسمی دقیقی در دست نیست و موضوع در گفت‌وگوی عادی تقریباً تابو است، شبیه موضوع خودکشی.
جوهاتسو نشان می‌دهد هر فرهنگ برای تجربه‌ای جهانی، یعنی خسته شدن و فرار کردن از فشار، واژه‌ای ویژهٔ خودش دارد. شاید ما هم چیزی شبیه آن را دیده یا زندگی کرده باشیم، بی‌آنکه نامش را بدانیم.
مریم سلیمانی
منابع: ویکی‌پدیا (Jōhatsu)، فرهنگ ژاپنی tkgje، مقالهٔ «The evaporated» در maize.io، نقد مستند «Johatsu – Into Thin Air».