در جُستار نویسنده بدون هیچ قید و شرطی نظرها و دیدگاههای خود را بیان میکند و در واقع از ابتکارِ عمل بسیار بالاتری نسبت به نگارندهی مقاله برخوردار است و این بدان معناست که جستارنویس دربارهی هرچیز که مایل است، بنگارد میتواند، بنویسد. اما نویسندهی مقاله برخلاف جستارنویس، نیاز به برنامهریزی دقیق تحقیقی و پژوهشی حقایق نهفته دارد. در جستار، نویسنده بهدانش و تجارب و آموختهها و اندوختههای ذهنی خود تکیه میکند. اما در مقاله، نویسنده با جستار و تعمق و تفحص در دانش و آثار و عقاید دیگران مجموعه تحقیقات خود را بهرشتهی تحریر درمیآورد و این جمعآوریها بر محتوا و تحقیقات و اندیشههای نگارشگر میافزاید. در جستار، نویسنده ممکن است به منابع و مآخذ اشاره نکند اما از آنجا که مقاله، جنبهی پژوهشی بیشتری دارد، ذکر نام منابع و مآخذ ضروری بهنظر میرسد، که در صورت چنین پدیدهای بر رونق کلام و بهدرجهی ثبوت رسیدن عقاید صاحبنظران افزوده میشود. البته اگر کسی جایجای مشاهده کرد، نام مقاله را به سادهترین مطلب نیز نسبت دادهاند؛ نباید تعجب کند، چراکه همانطور در گذشتهتر گفته شد؛ مقاله از لحاظ لغوی بهمعنای “مبحث” و “نوشته” است و این بدین معناست که هر نوشته حتا سادهترین مطالب غیر تحقیقی را نیز میتوان مقاله نام نهاد و قطعاً در جایجای خواندهاید که نویسندگانی میگویند: جای بحث آن در این مقاله نیست یا توضیح بیشتر در این مقال نمیگنجد و یا توضیح بیشتر در حوصلهی این مقاله نیست و امثالهم.
جستار «essay» همچون مقاله «article» متنی غیر داستانی است اما بهجای آنکه اطلاعاتی به خواننده انتقال دهد، دیدگاه شخصی نویسنده را با لحنی که اعتماد مخاطب را برانگیزد؛ توضیح میدهد. به همین دلیل است که خواندن جستار مخاطب را با طرز اندیشهی نویسنده آشنا میکند و بدون شک مقالهنویسها هم گاه دیدگاه شخصی خودشان را در مقالهیشان انعکاس میدهند.
پژوهشگران ادبیات بر این باورند که تعریف جستار، برخلاف مقاله، چندان قطعی و ثابت نیست. از زمان میشل دو مونتنی، که جستار را «کوشش» یا «آزمودنِ اندیشه» میدانست، تا ویرجینیا وولف، که بر آزادی و شخصی بودن این گونهٔ نوشتاری تأکید میکرد، جستار همواره نوشتاری آزاد، تأملی و تجربهمحور معرفی شده است. به همین دلیل، بسیاری از صاحبنظران معتقدند جستار را نمیتوان در قالب یک تعریف خشک و محدود جای داد.
در مقابل، اگر منظور از «مقاله» مقالهٔ علمی و پژوهشی باشد، ساختار آن روشنتر است. مقالهٔ علمی بر پایهٔ پرسش، استدلال، روش پژوهش، شواهد و ارجاع به منابع معتبر نوشته میشود و اعتبار آن تا حد زیادی به همین عناصر وابسته است. ذکر منابع در این نوع مقاله، یک اصل اساسی است، نه یک انتخاب.
جستار، برخلاف مقالهٔ علمی، میتواند از تجربهٔ زیسته، خاطره، مشاهده یا تأمل شخصی آغاز شود. نویسنده در جستار بیش از آنکه در پی اثبات یک ادعا باشد، خواننده را به اندیشیدن دعوت میکند. از همین رو، خواننده میتواند با دیدگاه نویسنده همراه شود، آن را نقد کند یا نپذیرد؛ بیآنکه این ویژگی، از ارزش ادبی یا فکری جستار بکاهد.
جان کلام اینکه؛
از نظر من با مطالعه در سایتها و مقالهها و کتابها،هنوز بین جستار نویسی و مقاله نویسی نظرهای مختلفی وجود دارد.
مریم سلیمانی