داستان تولد دیسکو؛ نقش همجنسگرایان در پیدایش موسیقی دیسکو
وقتی از موسیقی دیسکو حرف میزنیم، معمولاً تصویر سالنهای پرزرقوبرق، توپهای آینهای، لباسهای براق و رقصهای پرتحرک دهه هفتاد میلادی به ذهنمان میآید؛ اما داستان دیسکو پیش از آنکه به جریان اصلی موسیقی و سرگرمی تبدیل شود، در فضاهایی شکل گرفت که برای بسیاری از مردم جامعه جایی در آنها وجود نداشت.
دیسکو در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی، در نیویورک و در دل مهمانیها و کلوبهای زیرزمینی رشد کرد. جامعه همجنسگرایان، بهویژه مردان همجنسگرا، از نخستین و مهمترین نیروهایی بود که فرهنگ کلوبهای زیرزمینی و صحنه اولیه دیسکو را شکل داد. آنها فقط مخاطب این موسیقی نبودند؛ در ایجاد فضاهای رقص، شکلگیری فرهنگ مهمانیهای شبانه و گسترش شیوه تازهای از گوشدادن و رقصیدن نقش مؤثری داشتند. این فرهنگ در کنار مشارکت گسترده سیاهپوستان و لاتینتبارها شکل گرفت و رشد کرد.
در آن سالها، زندگی برای بسیاری از همجنسگرایان با تبعیض اجتماعی، محدودیت قانونی و فشارهای خانوادگی همراه بود. حضور آشکار در فضاهای عمومی و ابراز هویت جنسی و عاطفی میتوانست با خطر و آزار همراه باشد. به همین دلیل، مهمانیها و کلوبهای زیرزمینی برای آنها چیزی فراتر از محل تفریح بود؛ فضایی برای کنار هم بودن، احساس امنیت، آزادی و پذیرفتهشدن. موسیقی و رقص فرصتی فراهم میکرد تا آدمها، دستکم برای چند ساعت، از قضاوتها و محدودیتهای بیرون فاصله بگیرند.
البته دیسکو را نمیتوان ساخته یک گروه یا یک فرد دانست. این موسیقی از پیوند چند فرهنگ و سنت موسیقایی به وجود آمد: موسیقی سول، فانک، ریتماندبلوز و موسیقی لاتین، در کنار تجربههای اجتماعی و فرهنگی سیاهپوستان، لاتینتبارها و جامعه همجنسگرایان. آنچه دیسکو را به پدیدهای تازه تبدیل کرد، فقط صدای موسیقی نبود؛ شیوه تازهای از گردهمآمدن، انتخاب موسیقی و تجربهکردن رقص نیز در شکلگیری آن نقش داشت.
یکی از نقاط مهم این تاریخ، مهمانیهای دیوید مانکوزو در نیویورک است. او در ۱۴ فوریه ۱۹۷۰ نخستین مهمانی مشهور خود را در آپارتمانش برگزار کرد؛ مهمانیهایی که بعدها با نام «The Loft» شناخته شدند. در این فضا، افراد با پیشینههای نژادی، اجتماعی و گرایشهای جنسی متفاوت کنار هم جمع میشدند. مانکوزو با انتخاب و پخش موسیقی، فضایی میساخت که در آن کیفیت صدا و لذت رقص اهمیت داشت. مهمانیهای او به یکی از الگوهای مهم فرهنگ کلوبهای زیرزمینی تبدیل شد.
در کنار The Loft، مکانهایی مانند Sanctuary و The Gallery نیز در شکلگیری و گسترش این فرهنگ نقش داشتند. دیجیهایی مانند فرانسیس گراسو و نیکی سیانو با انتخاب قطعات موسیقی و پیوندزدن آنها به یکدیگر، تجربه تازهای از رقص در کلوبها به وجود آوردند. دیجی دیگر فقط کسی نبود که چند آهنگ را پشت سر هم پخش کند؛ او با شناخت حالوهوای جمع، انتخاب قطعات و تنظیم جریان موسیقی، در ساختن تجربه مشترک رقص نقش خلاقانهای داشت.
در این فضاها، موسیقیهایی پخش میشد که لزوماً برای رادیو یا بازار عمومی ساخته نشده بودند. گاهی یک قطعه که در ابتدا چندان مورد توجه رسانهها نبود، در کلوبها محبوب میشد و بعد راه خود را به بازار موسیقی باز میکرد. دیجیها در شناساندن آهنگها و حتی شکلدادن به سلیقه موسیقایی مخاطبان نقش مهمی داشتند. بهتدریج، نسخههای طولانیتر و تنظیمشده برای رقص نیز اهمیت پیدا کردند؛ نسخههایی که به دیجی امکان میدادند ریتم را برای مدت بیشتری حفظ کنند و فضای رقص را پیوسته نگه دارند.
یکی از آثار مهم این دوره، ترانه «Never Can Say Goodbye» با اجرای گلوریا گینور بود که در سال ۱۹۷۴ منتشر شد. این قطعه از نخستین آثار مهمی بود که بهطور ویژه برای پخش در کلوبها تنظیم و میکس شد و به یکی از نخستین موفقیتهای بزرگ موسیقی دیسکو تبدیل شد. البته نمیتوان با اطمینان گفت این نخستین آهنگی بود که همجنسگرایان با آن رقصیدند؛ اما میتوان آن را یکی از آثار شاخصی دانست که به تثبیت صدای دیسکو در کلوبها کمک کرد.
در میانه دهه هفتاد، دیسکو کمکم از فضاهای زیرزمینی بیرون آمد و به جریان اصلی موسیقی راه پیدا کرد. هنرمندانی مانند دونا سامر، گلوریا گینور و سیلوستر به چهرههای شناختهشده این سبک تبدیل شدند. فیلم «تب شنبهشب» (Saturday Night Fever) در سال ۱۹۷۷ نیز نقش بزرگی در محبوبیت جهانی دیسکو داشت. کلوبهایی مانند Studio 54 در نیویورک به نماد این دوران تبدیل شدند و دیسکو از یک فرهنگ موسیقایی و اجتماعی محدودتر، به پدیدهای جهانی بدل شد.
با این گسترش، بخشی از ریشههای اجتماعی دیسکو کمکم در روایت عمومی آن کمرنگ شد. موسیقیای که در فضاهای متعلق به گروههای بهحاشیهراندهشده رشد کرده بود، حالا به صنعتی بزرگ و سودآور تبدیل میشد. در بسیاری از روایتهای تجاری، نام ستارهها و کلوبهای مشهور بیشتر دیده میشد و نقش جامعه همجنسگرایان، سیاهپوستان و لاتینتبارها در شکلگیری این فرهنگ کمتر به چشم میآمد.
اما محبوبیت دیسکو با واکنش منفی نیز روبهرو شد. در اواخر دهه هفتاد، موجی از مخالفت با این موسیقی در آمریکا شکل گرفت. بخشی از منتقدان، دیسکو را سطحی و تکراری میدانستند؛ اما مخالفت با آن فقط به سلیقه موسیقایی محدود نبود. برخی از این واکنشها با تعصبهای نژادی و همجنسگراهراسی نیز پیوند داشت، زیرا دیسکو با فرهنگ و حضور اجتماعی گروههایی گره خورده بود که در جامعه آن روز آمریکا با تبعیض روبهرو بودند.
اوج این مخالفتها در ۱۲ ژوئیه ۱۹۷۹، در رویدادی به نام «Disco Demolition Night» در شیکاگو دیده شد. در جریان یک مسابقه بیسبال، برگزارکنندگان برنامهای ترتیب دادند که در آن صفحههای موسیقی دیسکو جمعآوری و منفجر شدند. جمعیت حاضر پس از انفجار به زمین هجوم بردند و برنامه از کنترل خارج شد؛ مسابقه نیز نیمهتمام ماند. این اتفاق به نمادی از واکنش تند علیه دیسکو تبدیل شد. البته دلایل مخالفت با این موسیقی یکسان نبود، اما بخشی از این مخالفتها آشکارا با تعصبهای نژادی و همجنسگراهراسانه همراه بود.
دیسکو بهعنوان یک جریان مسلط موسیقی در سالهای بعد فروکش کرد، اما از میان نرفت. ریتمها، شیوههای میکس و فرهنگ کلوبی آن بر موسیقی هاوس، الکترونیک و بسیاری از سبکهای رقص تأثیر گذاشت. بعضی از فضاها و تجربههایی که در کلوبهای زیرزمینی دهه هفتاد شکل گرفته بودند، در نسلهای بعدی موسیقی رقص ادامه پیدا کردند.
شاید اهمیت داستان تولد دیسکو فقط در پیدایش یک سبک موسیقی نباشد. این داستان نشان میدهد گروههایی که در جامعه نادیده گرفته میشدند یا امکان حضور آزادانه در فضاهای عمومی را نداشتند، چگونه با موسیقی و رقص برای خود فضایی ساختند؛ فضایی که بعدها به بخشی از فرهنگ عمومی جهان تبدیل شد. جامعه همجنسگرایان از نخستین و اصلیترین نیروهای شکلدهنده این فرهنگ بود؛ در کنار سیاهپوستان و لاتینتبارهایی که موسیقی و تجربههای فرهنگیشان به دیسکو صدا و هویت بخشید.
دیسکو از دل حاشیهها به مرکز آمد؛ اما برای فهمیدن داستان واقعی آن، باید ریشههایش را به یاد آورد.