یونگ ورشد فردی
کارل گوستاو یونگ، روانشناس سوئیسی و بنیانگذار روانشناسی تحلیلی، در اوایل قرن بیستم مفهومی را مطرح کرد که امروز هم اهمیت زیادی دارد: «فردیتیابی» (Individuation).
فردیتیابی از نگاه یونگ یعنی انسان بهتدریج خودش را بهتر بشناسد، بخشهای مختلف شخصیتش را کشف کند و به انسانی یگانه تبدیل شود. به زبان ساده، یعنی بفهمیم چه چیزهایی واقعاً از خواستهها و ویژگیهای خودمان سرچشمه میگیرند و چه چیزهایی را از خانواده، جامعه، فرهنگ و انتظارات دیگران پذیرفتهایم.
ما از کودکی یاد میگیریم چگونه رفتار کنیم، چه چیزی خوب یا بد است، چه شغلی انتخاب کنیم، چگونه مورد تأیید دیگران قرار بگیریم و حتی چگونه خوشبخت باشیم. بسیاری از رفتارها و باورهای ما در همین مسیر و تحت تأثیر محیط شکل میگیرند. اما تمام این ویژگیها واقعاً متعلق به خود ما هستند؟
یونگ معتقد بود انسان برای شناخت خویشتن باید به بخشهایی از وجودش نیز توجه کند که کمتر آنها را میشناسد یا به دلایل مختلف نادیده گرفته است. فردیتیابی سفری درونی برای شناخت این بخشها و رسیدن به هماهنگی بیشتر میان جنبههای مختلف شخصیت است.
رشد فردیت در برابر الگوهای جمعی
یونگ در مقالهای با عنوان «مفهوم ناخودآگاه» (The Conception of the Unconscious) که به سخنرانی او در سال ۱۹۱۶ مربوط میشود، درباره تأثیر قدرت جمع بر فردیت انسان صحبت میکند.
او معتقد بود جامعه و الگوهای جمعی میتوانند آنقدر بر انسان تأثیر بگذارند که فرصت شناخت و پرورش ویژگیهای فردی خود را از دست بدهد. یونگ برای توضیح این موضوع از تعبیر زیبایی استفاده میکند:
«غلبه خردکننده امر جمعی باید به ما یادآوری کند که برای رشد گیاه ظریف فردیت، چه اندازه مراقبت و توجه لازم است.»
او همچنین به تقلید از دیگران به نام متفاوت بودن اشاره میکند. گاهی انسان برای اینکه خود را متفاوت نشان دهد، از یک شخصیت برجسته، ظاهر خاص یا شیوه رفتاری دیگران تقلید میکند. در چنین شرایطی، ممکن است از بیرون متفاوت به نظر برسد، اما همچنان از الگوی فرد دیگری پیروی میکند.
یوگا، مدیتیشن، ذهنآگاهی، کوچینگ، ورزش، مطالعه و تمرینهای خودشناسی به بخش مهمی از زندگی انسان معاصر تبدیل شدهاند. بسیاری از افراد به دنبال شناخت بهتر خود، تغییر عادتها و بهبود کیفیت زندگیشان هستند.
به تعبیر زندهیاد دکتر ناهید معتمدی، روانشناس یونگی از نگاه یونگ، رشد فردیت را میتوان اسطوره عصر ما دانست.
این تعبیر برای من بسیار تأملبرانگیز است. با توجه به جایگاه اسطوره و نماد در اندیشه یونگ، میتوان این مفهوم را بهتر درک کرد. اسطوره فقط داستانی درباره خدایان و قهرمانان گذشته نیست؛ بلکه میتواند بیانگر الگویی از تجربه و تحول انسان باشد. شاید امروز رشد فردی به چنین الگویی تبدیل شده است. انسان معاصر، به شیوههای گوناگون، در جستوجوی شناخت خویشتن و بهتر کردن زندگی خود است.
اما اینجا پرسش مهمی مطرح میشود: آیا همه این تلاشها واقعاً به شناخت خود و رشد فردیت منجر میشوند یا رشد فردی هم به الگویی جمعی تبدیل شده که همه از آن پیروی میکنند؟ ممکن است حتی در مسیر متفاوت بودن، از دیگران تقلید کنیم.
نیمه دوم زندگی؛ وقتی پرسشها تغییر میکنند
یکی دیگر از موضوعات مهم در اندیشه یونگ، تغییر نیازهای روانی انسان در مراحل مختلف زندگی است. او زندگی انسان را بهطور نمادین به صبح و بعدازظهر تشبیه میکند. از نگاه او، نیمه اول زندگی بیشتر صرف ساختن زندگی در جهان بیرون میشود: تحصیل، شغل، تشکیل خانواده، کسب درآمد و پیدا کردن جایگاه اجتماعی. در این مرحله، انسان یاد میگیرد مسئولیت بپذیرد، با جامعه سازگار شود و نقشهای اجتماعی خود را ایفا کند.
اما در نیمه دوم زندگی، بهویژه در میانسالی، ممکن است پرسشهای تازهای برای انسان مطرح شوند: آنچه به دست آوردهام واقعاً مرا راضی کرده است؟ آیا تمام عمر مطابق انتظارات دیگران زندگی کردهام؟ چه بخشهایی از وجودم را نادیده گرفتهام؟
یونگ در مقاله «مراحل زندگی» (The Stages of Life) جمله معروفی دارد:
«نمیتوانیم بعدازظهر زندگی را طبق برنامه صبح آن بگذرانیم.»
منظورش این است که هدفها و ارزشهایی که در جوانی برای ما اهمیت داشتهاند، لزوماً در سالهای بعد همان معنا و اهمیت را ندارند. ممکن است در جوانی تمام تلاشمان را برای ساختن موقعیت اجتماعی، کسب درآمد و تشکیل خانواده صرف کرده باشیم؛ اما در میانسالی نیازهای دیگری در ما بیدار شوند. شاید بیش از گذشته به معنا، آرامش درونی و شناخت خود نیاز پیدا کنیم.
این تغییر الزاماً به معنای کنار گذاشتن زندگی قبلی نیست؛ بلکه میتواند به معنای نگاه تازهای به زندگی و توجه به نیازهایی باشد که پیشتر فرصتی برای شناخت آنها نداشتهایم. زیست معنویت. تعادل میان بیرون و درون. توجه به نیاز روح.
یکی از الگوهای آشنای خانوادگی و اجتماعی، الگوی «بچه خوب» است.
کودکی که یاد میگیرد حرفشنو باشد، دیگران را ناراحت نکند، مطابق انتظار خانواده رفتار کند و رضایت اطرافیان را به دست آورد. این رفتارها بهخودیخود نادرست نیستند؛ اما اگر کودک برای جلب محبت و تأیید دیگران مجبور شود خواستهها و احساسات خودش را پنهان کند، ممکن است این عادت را تا بزرگسالی با خود همراه ببرد.
بسیاری از ما در محدودیتهای خانوادگی و اجتماعی بزرگ شدهایم. در کودکی تحت فرمان پدر و مادر و بعد مدرسه و بعد جامعه. در بزرگسالی ممکن است همچنان همان الگو را ادامه دهیم: دیگران از ما راضی باشند، اما خودمان از زندگیمان رضایت نداشته باشیم. این موضوع را میتوان با یکی دیگر از مفاهیم یونگ، یعنی «پرسونا» (Persona)، توضیح داد.
پرسونا به زبان ساده، نقشی است که در جامعه ایفا میکنیم؛ تصویری که از خود به دیگران نشان میدهیم تا بتوانیم در محیط اجتماعی زندگی کنیم.
از نگاه یونگ، داشتن پرسونا طبیعی است و همه ما به نوعی نقش اجتماعی داریم. مشکل زمانی آغاز میشود که آنقدر با این نقش یکی شویم که دیگر نتوانیم میان تصویر اجتماعی خود و شخصیت درونیمان تفاوتی قائل شویم. در مسیر فردیتیابی، انسان باید بتواند این تفاوت را بشناسد و به بخشهایی از وجودش که پشت این نقش پنهان ماندهاند نیز توجه کند.
یونگ در کتاب «خاطرات، رؤیاها، اندیشهها» به تجربه بالینی خود اشاره میکند و از افرادی میگوید که با وجود دستیابی به موقعیت اجتماعی، ازدواج، شهرت، موفقیت بیرونی یا پول، همچنان ناراضی و گرفتار مشکلات روانی بودهاند. او معتقد بود برخی از این افراد پاسخهای نادرستی به پرسشهای زندگی دادهاند؛ یعنی تمام تلاش خود را صرف رسیدن به چیزهایی کردهاند که جامعه موفقیت میداند، اما از نیازهای درونی و معنای زندگی غافل ماندهاند.
این نکته به یکی از مسائل مهم زندگی اشاره دارد: ممکن است به چیزهایی برسیم که جامعه آنها را موفقیت میداند، اما همچنان احساس کنیم چیزی در درونمان کم است.
رشد فردی؛ یافتن پاسخهای خودمان
شاید در میانسالی، یا در هر مرحلهای از زندگی که فرصت بازنگری پیدا میکنیم، لازم باشد از خودمان چند سؤال بپرسیم:
زندگیای که ساختهام با آنچه در درونم میگذرد سازگار است؟ خواستههای واقعی خودم را زندگی کردهام یا بیشتر عمرم را صرف برآورده کردن انتظارات دیگران کردهام؟ موفقیت را بر اساس نیازها و ارزشهای خودم تعریف کردهام یا بر اساس معیارهایی که از دیگران گرفتهام؟
در اندیشه یونگ، رشد انسان به معنای رسیدن به یک تصویر کامل و بینقص از خود نیست؛ بلکه فرایندی ادامهدار برای شناخت بخشهای مختلف شخصیت، پذیرفتن جنبههای نادیده وجود و ایجاد رابطهای آگاهانهتر با خویشتن است.
شاید رشد واقعی از جایی آغاز شود که به جای پرسیدن اینکه دیگران از ما چه انتظاری دارند، از خودمان بپرسیم: من واقعاً چه میخواهم؟ چه چیزی به زندگیام معنا میدهد؟ و چه بخشهایی از وجودم هنوز فرصت زندگی کردن پیدا نکردهاند؟
در این مسیر، قرار نیست از جامعه جدا شویم یا شبیه هیچکس نباشیم؛ قرار است در کنار زندگی با دیگران، خودمان را نیز گم نکنیم.
مریم سلیمانی
بخشی از تأملات این نوشته برگرفته از آموختههای من از زندهیاد دکتر ناهید معتمدی، روانشناس یونگی است.
C. G. Jung, Two Essays on Analytical Psychology, Collected Works, Vol. 7.
C. G. Jung, The Structure and Dynamics of the Psyche, Collected Works, Vol. 8. ( The Stages of Life)
C. G. Jung, Memories, Dreams, Reflections.